"AI có biết ôm không?": giấc mơ Mỹ và thứ máy không làm thay được

Một câu hỏi ngược từ một trường đại học Mỹ, vài con số về sự cô đơn, và lý do nên dùng AI để lấy lại thời gian cho nhau.

Có một câu hỏi tôi đọc được gần đây và chưa bỏ ra khỏi đầu được: "AI có biết ôm không?"

Câu đó nằm trong ghi chép của một phụ huynh Việt sau 18 ngày ở Mỹ. Anh đưa con gái đi thăm khoa Tâm lý học ở Tennessee Tech để chuẩn bị du học. Anh hỏi giám đốc phòng sinh viên quốc tế một câu rất bình thường: thời AI thì nên học gì. Người đó không trả lời, mà hỏi lại ba câu: AI có biết ôm không? Robot nắm tay người có truyền được hơi ấm không? AI có thật sự cảm được nỗi đau của một người không?

Tôi là người làm ra trợ lý AI. Mỗi ngày tôi nghĩ cách để AI làm thay thêm một việc. Nên câu hỏi đó chạm đúng chỗ tôi hay tự hỏi: việc nào không nên giao cho máy?

Ba cảnh, một sợi chỉ

Từ Tennessee qua Las Vegas, băng sa mạc Mojave đến Los Angeles, người viết ghi lại ba quan sát rời rạc.

• Las Vegas: nhiều người vô gia cư hơn anh tưởng, nhiều hơn những gì anh thấy ở Sài Gòn bây giờ.
• California: những căn nhà giá triệu đô đẹp như ảnh tạp chí, nhưng chủ nhà nào cũng than chi phí sống, giá nhà, việc làm bấp bênh. Điều anh để ý hơn cả là thứ họ không nói ra: ít thời gian cho nhau, gần như không có kết nối cộng đồng.
• Cookeville, Tennessee: khu nhà sát rừng, yên tĩnh, sạch sẽ. Nhưng mấy ngày liền gần như không thấy hàng xóm. Lái xe ra khỏi garage đi làm, về lại chạy thẳng vào garage.

Ba nơi khác nhau, cùng một sợi chỉ: vật chất đủ đầy, kết nối mỏng dần.

Một người trẻ nói "con kiệt sức rồi"

Trong ghi chép có một kỹ sư trẻ tốt nghiệp loại xuất sắc ngành tự động hóa. Ra trường một năm, cậu không chọn việc đúng ngành mà làm một công việc bình thường gần nhà, lương thấp hơn nhiều. Hỏi vì sao, cậu chỉ nói: kiệt sức rồi. Kế hoạch của cậu là làm đủ sống, sống tối giản, để dành mua một căn hộ nhỏ, ở một mình.

Tôi không thấy đó là lười. Tôi thấy một người trẻ đứng giữa ba áp lực cùng lúc: AI đang lấn dần vào đúng ngành mình học, công việc ngày càng khó đoán, lạm phát ăn mòn từng đồng lương. Rút lui đôi khi là một cách tự giữ mình.

Máy càng giỏi, người càng cần người

Khi hỏi tiếp trưởng khoa Tâm lý học cùng câu hỏi nên học gì, câu trả lời đến ngay: máy móc càng phát triển, con người càng gặp nhiều vấn đề tâm lý hơn. Xã hội sẽ cần rất nhiều người hiểu con người, không chỉ trong phòng trị liệu mà trong tài chính, bán hàng, giáo dục, quản lý, bất cứ đâu có người làm việc với người.

Các con số đi kèm trong ghi chép khá nặng. Một phần ba người Mỹ nói họ thấy cô đơn gần như mọi lúc. Tỷ lệ người có ít nhất sáu người bạn thân giảm từ 47% năm 1990 xuống 25% hiện nay. Tổ chức Y tế Thế giới ghi nhận cô đơn liên quan đến khoảng 871.000 ca tử vong mỗi năm trên toàn cầu. Số ứng dụng AI đồng hành tăng 700% từ 2022 đến 2025, trong khi một nghiên cứu thử nghiệm bốn tuần cho thấy người dùng loại ứng dụng này càng nhiều thì càng cô đơn hơn, càng ít giao tiếp ngoài đời.

Tôi đọc mấy con số đó như một lời nhắc về giới hạn của chính công cụ tôi làm ra. AI soạn email, tổng hợp báo cáo, nhắc lịch hẹn rất tốt. AI trả lời khách nhanh hơn người. Nhưng AI không ngồi cạnh một người đang buồn. Nếu dùng AI để thay luôn những cuộc gặp thật, mình đang dùng sai.

Một tiệm bánh ở Los Angeles

Ghi chép kết thúc bằng một cảnh sáng sủa hơn: Porto's Bakery ở Los Angeles. Bà Rosa Porto từng làm bánh lén tại nhà ở Cuba, thời kinh doanh tư nhân bị cấm. Sang California, không ai thuê bà làm thợ bánh vì bà là phụ nữ, nên bà tự mở tiệm. Gần năm mươi năm sau, từ một căn bếp nhỏ, Porto's có sáu chi nhánh và đứng đầu danh sách quán ăn được yêu thích nhất nước Mỹ trên Yelp. Khách xếp hàng nửa tiếng, một bên nhìn bánh được làm trong bếp mở, một bên là quán cà phê đông mà ấm, người ta nói chuyện với nhau, không cúi vào điện thoại.

Tôi thích câu chuyện này vì nó là một doanh nghiệp bắt đầu từ một người, sống được nhờ thứ máy không làm thay: bàn tay làm bánh và một chỗ để người ta gặp nhau.

Giấc mơ nào cũng cần cập nhật

Giấc mơ Mỹ theo cách kể cũ là người bình thường, làm việc bình thường, vẫn mua được nhà và đổi đời cho cả nhà. Phần đủ sống có lẽ vẫn còn. Phần đổi đời nhờ một công việc bình thường thì mờ đi nhiều. Tôi nghĩ giấc mơ không cần bỏ, chỉ cần cập nhật.

Với tôi, phiên bản cập nhật là thế này: giao cho đội trợ lý AI những việc lặp lại, để dành thời gian cho những việc chỉ người làm được. Đó cũng là lý do Chạm Phát vận hành như một doanh nghiệp một người nhưng vẫn có cộng đồng Chạm Ý Tưởng, nơi người làm nghề gặp nhau thật, hỏi nhau thật. Ai quan tâm chuyện gia đình có thể đọc thêm khung Family 4.0.

Một việc làm được ngay: mở lịch tuần này, xem bạn đang tốn bao nhiêu giờ cho email, báo cáo, nhắc hẹn lặp lại. Chọn một việc giao cho trợ lý AI. Rồi dùng đúng số giờ lấy lại được đó cho một cuộc gặp trực tiếp với người bạn đã lâu chưa ngồi cùng.